بنزین ۱۳۵ میلیونی همچنان زیر تیغ ناترازی/ فقدان نقشه راه برای مدیریت تقاضا

 مصرف بنزین در ایران رکوردهای تازه‌ای را یکی پس از دیگری جابه‌جا می‌کند؛ تا جایی که برخی نمایندگان مجلس از عبور مصرف روزانه از مرز ۱۳۵ میلیون لیتر سخن می‌گویند؛ عددی که نه‌تنها فاصله معناداری با ظرفیت تولید کشور دارد، بلکه ایران را از صادرکننده بنزین به واردکننده این فرآورده راهبردی تبدیل کرده است. با این حال، در حالی که شکاف میان تولید و مصرف هر روز عمیق‌تر می‌شود و میلیاردها تومان از منابع کشور صرف تأمین این ناترازی می‌شود، همچنان نسخه غالب سیاست‌گذاران، مخالفت با هرگونه اصلاح قیمتی و امید بستن به راهکارهایی است که سال‌هاست درباره آنها صحبت می‌شود اما دستاورد ملموسی در کنترل مصرف نداشته‌اند.

سؤال اساسی اینجاست که اگر افزایش قیمت بنزین راه‌حل نیست و توسعه حمل‌ونقل عمومی، گسترش CNG، نوسازی ناوگان و ارتقای بهره‌وری نیز سال‌هاست در حد شعار و برنامه باقی مانده، قرار است این ناترازی فزاینده چگونه مهار شود؟ آیا تکرار سیاست‌های ناکام گذشته می‌تواند مصرف افسارگسیخته سوخت را کنترل کند یا کشور در حال نزدیک شدن به نقطه‌ای است که هزینه تعلل در تصمیم‌گیری از هزینه هر اصلاحی بیشتر خواهد شد؟

در همین زمینه فرهاد شهرکی، نایب‌رئیس اول کمیسیون انرژی مجلس در گفتگو که با تابناک با اشاره به ناترازی تولید و مصرف بنزین گفت: ایران از صادرکننده به واردکننده بنزین تبدیل شده و بخشی از منابع ارزی کشور صرف واردات سوخت می‌شود.

وی با بیان اینکه افزایش مصرف، فرسودگی ناوگان و ضعف حمل‌ونقل عمومی از عوامل اصلی این وضعیت است، تأکید کرد: در شرایط اخیر و با محدودیت‌ها و آسیب به بخشی از ظرفیت تولید سوخت، سهمیه نرخ دوم (۳۰۰۰ تومانی) کاهش یافته و سهمیه ۵۰۰۰ تومانی نیز حذف شده است.

این نماینده مجلس با انتقاد از اجرای یکسان این سیاست در سراسر کشور گفت: در برخی مناطق مانند سیستان و بلوچستان، نبود حمل‌ونقل عمومی موجب وابستگی کامل مردم به خودروهای شخصی شده و اجرای یکسان سیاست سهمیه‌ای، با شرایط مناطق مختلف همخوانی ندارد. در شرایط فعلی برنامه‌ای برای افزایش قیمت بنزین وجود ندارد و راهکار اصلی، سیاست‌های غیرقیمتی است. به گفته او، افزایش قیمت‌ها در گذشته اثر کوتاه‌مدت داشته اما در بلندمدت اثر پایدار بر کنترل مصرف نداشته است.

از سوی دیگر علیرضا سلیمی، عضو هیئت‌رئیسه مجلس نیز در گفتگو با تابناک با اشاره به جلسه وبیناری با وزیر نفت و رئیس سازمان بهینه‌سازی انرژی، بر ضرورت ارتقای بهره‌وری انرژی تأکید کرد و گفت: ایران در شاخص بهره‌وری انرژی نسبت به بسیاری از کشورها وضعیت نامطلوبی دارد. وی با اشاره به احکام برنامه هفتم توسعه افزود: انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی می‌تواند به شفافیت مصرف کمک کند و از ابزارهای کنترلی مؤثر در مدیریت مصرف سوخت باشد.

در همین زمینه مصطفی نخعی، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس نیز با تأکید بر ضرورت سیاست‌های غیرقیمتی، توسعه حمل‌ونقل عمومی، خودروهای دوگانه‌سوز و گسترش CNG را از مهم‌ترین راهکارهای کاهش ناترازی دانست.

وی با اشاره به ظرفیت حدود ۴۰ تا ۴۵ میلیون مترمکعبی CNG در کشور گفت: در حال حاضر کمتر از نیمی از این ظرفیت استفاده می‌شود و با بهره‌برداری کامل، امکان جایگزینی بخش قابل توجهی از مصرف بنزین وجود دارد. نخعی همچنین نسبت به برخی طرح‌های غیرقیمتی مانند انتقال سهمیه به کارت بانکی ابراز تردید کرد و خواستار بررسی کارشناسی دقیق‌تر شد.

رضا سپهوند، دبیر کمیسیون انرژی مجلس نیز با اشاره به حملات به زیرساخت‌های پتروشیمی گفت: هدف این اقدامات، کاهش درآمدهای ارزی و ایجاد اخلال در زنجیره تولید کشور است.

وی با تأکید بر مخالفت مجلس با افزایش قیمت بنزین، اصلاح سهمیه‌بندی، توسعه CNG و کاهش وابستگی حمل‌ونقل به بنزین را از راهکارهای اصلی مدیریت مصرف عنوان کرد.

سپهوند همچنین با اشاره به اختلاف مصرف و تولید بنزین گفت: در حالی که مصرف روزانه باید حدود ۸۰ میلیون لیتر باشد، اکنون به بیش از ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده که نشان‌دهنده شدت ناترازی در بخش سوخت کشور است.

آنچه از اظهارات اعضای کمیسیون انرژی مجلس برمی‌آید، اجماع بر سر «عدم افزایش قیمت بنزین» است؛ اما واقعیت این است که ناترازی بنزین با شعار و تأکید بر سیاست‌های غیرقیمتی به تنهایی برطرف نخواهد شد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده بسیاری از راهکارهای مطرح‌شده از جمله توسعه حمل‌ونقل عمومی، گسترش CNG، نوسازی ناوگان فرسوده و ارتقای بهره‌وری انرژی، بارها در اسناد بالادستی و برنامه‌های توسعه تکرار شده‌اند، اما به دلیل ضعف اجرا و کمبود سرمایه‌گذاری، هیچ‌گاه به نتایج مورد انتظار نرسیده‌اند.

به نظر می‌رسد حل بحران بنزین نیازمند یک بسته سیاستی جامع است؛ بسته‌ای که در آن نخست توسعه فوری ناوگان حمل‌ونقل عمومی در کلانشهرها و شهرهای بزرگ به یک اولویت ملی تبدیل شود. دوم، دولت با ارائه مشوق‌های اقتصادی، روند جایگزینی خودروهای فرسوده را تسریع کند؛ چراکه بخش مهمی از مصرف مازاد سوخت ناشی از تردد میلیون‌ها خودروی کم‌بازده در جاده‌ها و شهرهاست. سوم، ظرفیت مغفول‌مانده CNG که سال‌ها برای آن سرمایه‌گذاری شده، به‌صورت جدی فعال شود تا بخشی از بار مصرف بنزین کاهش یابد.

در کنار این موارد، مقابله با قاچاق سوخت، هوشمندسازی نظام سهمیه‌بندی، واقعی‌سازی تدریجی الگوی مصرف و اجرای دقیق استانداردهای مصرف خودرو نیز باید در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، حتی اگر قیمت بنزین ثابت بماند، روند فزاینده مصرف و افزایش واردات سوخت می‌تواند فشار بیشتری بر منابع ارزی کشور وارد کند.

چالش اصلی امروز نه صرفاً قیمت بنزین، بلکه فقدان یک نقشه راه عملیاتی برای مدیریت تقاضاست؛ موضوعی که اگر همچنان به تعویق بیفتد، ناترازی فعلی را به بحرانی پرهزینه‌تر برای اقتصاد ایران تبدیل خواهد کرد.