مسیر تخلیه لنفاوی پشت چشم پیدا شد/ راهی تازه برای درمان نابینایی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری خبرهای آینده، از و وبگاه سای‌تِک‌دِیلی، محققان دانشگاه بریتیش کلمبیا و دانشگاه تورنتو توفیق یافته‌اند یک سامانه تخلیه پنهان در پسِ چشم را شناسایی کنند که مسئولیت خروج مایعات، پروتئین‌ها و پسماندهای التهابی را عهده‌دار است. این یافته که در نشریات معتبر علمی انتشار یافته، می‌تواند شناخت ما از بیماری‌های چشمی و شیوه‌های مداوای آنها را یکسره دگرگون سازد.

این سامانه که «مسیر تخلیه لنفاوی پشت چشم» نام‌گذاری گردیده، برای نخستین‌بار آشکار می‌سازد که چشم در ناحیه پشتی خود مجهز به شبکه‌ای از عروق لنفاوی است که مواد زائد را به سوی سیستم لنفاوی بدن هدایت می‌کند. سیستم لنفاوی، شبکه‌ای از رگ‌های ظریف در پیکره آدمی است که همچون یک شبکه فاضلاب، ضایعات و مایعات مازاد را از بافت‌ها گردآوری و دفع می‌نماید.

شبکیه یکی از پرتلاش‌ترین بخش‌های بدن به شمار می‌رود و برای انجام رسالت خود یعنی بینایی، انرژی کلانی مصرف می‌کند. این فعالیت پیوسته، همانند هر کارخانه پرتکاپویی، پسماندهای فراوانی تولید می‌کند؛ از جمله پروتئین‌های اضافی، مایعات زائد و مواد التهابی که اگر در چشم انباشته شوند، به یاخته‌های شبکیه گزند می‌رسانند. بیماری‌هایی همچون آب‌سیاه (گلوکوم)، دژنراسیون ماکولای وابسته به سن و سایر اختلالات شبکیه، دقیقاً هنگامی پدیدار می‌شوند که این ضایعات در چشم تلنبار شده و سازوکار طبیعی پالایش چشم از مهار آنها بازمی‌ماند. برای نمونه، تنها در کانادا، بیماری دژنراسیون ماکولا قریب به ۲.۵ میلیون تن را گرفتار ساخته است.

دکتر نیرو گوپتا، استاد و رئیس دپارتمان چشم‌پزشکی و علوم بینایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، می‌گوید: شبکیه از منظر سوخت‌وساز یکی از فعال‌ترین نقاط بدن است و پیوسته ضایعاتی تولید می‌کند که می‌بایست تخلیه شوند. این کشف توضیح می‌دهد که چشم چگونه این مواد را بیرون می‌راند و می‌تواند نگاه ما را به درمان بیماری‌های چشمی یکسره متحول سازد.

برای بیش از یک سده، دانشمندان بر این باور بودند که چشم فاقد سیستم لنفاوی است، حال آنکه در اغلب اندام‌های دیگر بدن، عروق لنفاوی به مهار سطح مایعات، دفع ضایعات و پشتیبانی از عملکرد سیستم ایمنی یاری می‌رسانند. دکتر گوپتا و دکتر ینی یوچل، استاد و مدیر آسیب‌شناسی چشم‌پزشکی دانشگاه تورنتو، از سال ۲۰۰۹ میلادی این باور دیرینه را به چالش کشیدند. آنان موفق شدند مسیر تخلیه مرتبط با لنف را در بخش پیشین چشم که به مسیر یووه‌لنفاتیک شهرت دارد شناسایی کنند، اما بخش پشتی چشم که دربرگیرنده شبکیه است و بسیاری از موارد حاد نابینایی از آنجا نشأت می‌گیرد، همچنان ناشناخته باقی مانده بود.

برای کشف مسیر تخلیه لنفاوی پشت چشم، پژوهشگران با بهره‌گیری از تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)، فلورسانس فروسرخ و واکاوی میکروسکوپی، مطالعاتی را بر روی موش‌ها صورت دادند. آنها مولکول‌های نشانه‌دار فلورسنت را در فضای تنگ پشت چشم تزریق کرده و حرکت آنها را به‌طور زنده دنبال کردند. نشانگرها عروق لنفاوی ریزی را در مشیمیه (لایه نازک و پرعروق زیر شبکیه) نمایان ساختند. مایع از پشت چشم به بافت‌های پیرامونی و سپس ظرف تنها چند دقیقه به غدد لنفاوی مجاور راه یافت و چشم را به شبکه لنفاوی کلان‌تر بدن متصل کرد.

دکتر یوچل توضیح می‌دهد: وجود عروق لنفاوی در مشیمیه امری محال پنداشته می‌شد؛ از این رو ما از چندین شیوه متفاوت برای اثبات وجود و کارکرد آنها بهره جستیم و از مشاهده چنین مسیر مستقیمی برای خروج مایع از چشم و پیوند آن با سیستم لنفاوی یکه خوردیم. این نشان می‌دهد که پشت چشم دارای یک مسیر پالایش پویاست که می‌تواند نقش کلیدی در زدودن مایعات، پروتئین‌ها و عوامل التهابیِ انباشته‌شده در بیماری‌ها ایفا نماید.

البته این کشف تازه در آغاز راه است. پژوهشگران هنوز باید بررسی کنند که آیا این مسیر تخلیه در انسان نیز به همین سان عمل می‌کند و آیا می‌توان با روش‌های درمانی گوناگون، این سامانه را بدون عوارض جانبی تقویت یا مهار نمود. اما چنانچه این گام با کامیابی پشت سر نهاده شود، این یافته می‌تواند دگرگونی سترگی در سه عرصه کلیدی پدید آورد: نخست، دارورسانی هدفمندتر به پشت چشم؛ دوم، بسط درمان‌هایی که تخلیه مایعات فزونی‌یافته را بهبود بخشیده و فشار درون چشم را فرو می‌کاهند؛ و سوم، درکی ژرف‌تر از اینکه چگونه فشار، التهاب و جابه‌جایی مایعات در نهایت به کاهش بینایی می‌انجامند.

دکتر گوپتا در پایان تأکید می‌کند: این یک کشف بنیادین است که نشان می‌دهد چشم آن قدرها هم که می‌پنداشتیم یک سامانه سربسته و مستقل نیست. این کشف نقشه‌ای تازه، سازوکاری بدیع و پرسش‌هایی نو پیش روی ما می‌نهد.

حرکت یک ماده فلورسنت نشانه‌دار (قرمز) درون یکی از مسیرهای لنفاوی تازه‌کشف‌شده (سبز)