الموت به فهرست میراث بشریت پیوست؛ از دژ نظامی تا پایگاه دانش و اندیشه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری خبرهای آینده، ثبت جهانی مجموعه قلعه‌های الموت صرفاً ثبت یک اثر تاریخی نیست، بلکه شناسایی رسمی یک «منظر فرهنگی-دفاعی» است که در دل کوهستان‌های صعب‌العبور البرز غربی تکوین یافته و طی سده‌های متمادی، هم کارکرد نظامی داشته و هم کانون اندیشه، دانش، حکمرانی و سازمان‌دهی فضایی منسجم بوده است.

پرونده‌ای که با عنوان «قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته» به یونسکو تسلیم شد، هفت دژ اصلی و فرعی را در بر می‌گیرد که در پیوندی اندام‌وار با یکدیگر، شبکه‌ای دفاعی و تمدنی را در گستره الموت شکل داده‌اند؛ شبکه‌ای که از قلعه اصلی الموت آغاز شده و تا لمبسر، قسطین‌لار، شمس‌کلایه، شیرکوه، ایلان و نویذر شاه تداوم می‌یابد. اهمیت این رویداد هنگامی دوچندان می‌شود که بدانیم پرونده الموت پس از ۲۵ سال تحقیق، حفاری، حفاظت و تدوین علمی، توفیق یافت در زمره آثار برجسته جهانی قرار گیرد و نام ایران را بار دیگر در سطح بین‌المللی برجسته سازد.

آنچه این مجموعه را ارزشمند می‌کند، منفرد نبودن آن است؛ بلکه ساختاری زنجیره‌ای و به‌هم‌پیوسته را به نمایش می‌گذارد که در آن، هسته مرکزی یعنی قلعه الموت، با استحکامات اقماری، روستاها، مسیرهای دسترسی، منابع آبی، باغ‌ها، کشتزارها و سامانه‌های زراعی در نسبتی مستقیم و کارکردی قرار دارد. به باور کارشناسان، همین پیوستگی است که الموت را از یک محوطه صرفاً باستانی به یک سازمان سرزمینی بدل ساخته؛ سازمانی که در آن معماری، اقلیم، تدبیر دفاعی و سازگاری با طبیعت هوشمندانه در هم تنیده‌اند. از این منظر، ثبت جهانی الموت تنها ثبت یک دژ نیست، بلکه ثبت یک شیوه زیستن، یک نظام مدیریت سرزمین و یک میراث فکری و مهندسی برآمده از بطن تاریخ ایران است.

اگرچه قلعه الموت در حافظه تاریخی ایرانیان با نام حسن صباح پیوند خورده و عمدتاً به عنوان مرکز فرمانروایی نزاریان اسماعیلی شناخته می‌شود، اما آنچه در پرتو کاوش‌های باستان‌شناختی و مطالعات میان‌رشته‌ای سال‌های اخیر آشکار گردیده، بسی فراتر از روایت‌های ساده تاریخی است. الموت نه صرفاً یک پایگاه نظامی، که محل تولید و صیانت از دانش، کتابخانه، محل تأمل، نجوم، طب، فلسفه و سازمان‌دهی اجتماعی بوده است. همین بُعد علمی و تمدنی در کنار مختصات دفاعی و معماری سبب شد پرونده این اثر از دید یونسکو واجد ارزش برجسته جهانی تشخیص داده شود. ساخت دیوارها، گزینش موقعیت‌های دشوارگذر، کاربرد مصالح همساز با اقلیم، بهره‌گیری از بلندی‌های طبیعی و طراحی سامانه‌های پدافندی، همگی گواه آن است که سازندگان این مجموعه از دانش مهندسی و شناخت محیطی بسیار پیشرفته‌ای برخوردار بوده‌اند.

در کنار ارزش تاریخی و معماری، یکی از مؤلفه‌های شاخص این پرونده، نظام پیچیده مدیریت آب و کشاورزی است؛ عاملی که در اقلیم خشن و کوهستانی، دوام ساکنان و پایداری سکونت را میسر می‌ساخت. ذخیره‌سازی آب، هدایت آن، بهره‌برداری از منابع محلی، زراعت پلکانی، تراس‌بندی و ایجاد سازوکارهای معیشتی، همگی بخشی از هوش زیستی و تمدنی این دیار را بازتاب می‌دهد.

از این رو، کارشناسان میراث فرهنگی تأکید می‌ورزند که ارزش الموت صرفاً در دیوارها و باروهایش خلاصه نمی‌شود، بلکه در پیوند میان قلعه، طبیعت، آب، زمین و زندگی روزمره مردمانش معنا می‌یابد. این همان مفهومی است که یونسکو در قالب منظر فرهنگی از آن یاد می‌کند؛ منظری که توأمان تاریخ دارد، کارکرد، هویت و استمرار.

ثبت جهانی این اثر، فرجام یک فرآیند کوتاه‌مدت یا تصادفی نیست، بلکه ثمره بیش از ربع قرن کوشش پیگیر است. طی این سال‌ها، گروه‌های گوناگون کارشناسی و فنی در کنار مسئولان کشوری و استانی برای تهیه پرونده، انجام کاوش‌ها، حفاظت از محوطه، مستندسازی دقیق و تعریف برنامه‌های مدیریتی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت فعالیت کرده‌اند. پس از بازدید ارزیابان بین‌المللی نیز اقدامات تکمیلی متعددی در دستور کار نهاده شد؛ از سامان‌دهی راه‌ها و روستای گازرخان تا تأمین آب، ایجاد زیرساخت‌های گردشگری، بهسازی مسیرهای دسترسی، ایمن‌سازی و حراست از محوطه. اینک با ثبت جهانی، اجرای برنامه‌های مصوب در چارچوب تعهدات دولت و وزارت میراث فرهنگی شتاب بیشتری خواهد گرفت و بستر برای پاسداری بهتر و معرّفی گسترده‌تر این میراث گران‌بها فراهم خواهد شد.

کارشناسان باور دارند که جهانی شدن الموت می‌تواند سرآغاز فصلی نو برای توسعه گردشگری قزوین و منطقه الموت باشد. این رویداد ظرفیت آن را دارد که اقتصاد محلی را توانمند سازد، فرصت‌های شغلی تازه بیافریند، زیرساخت‌های منطقه را ارتقا بخشد و در عین حال به شناساندن ژرف‌تر تاریخ و فرهنگ ایران در مقیاس جهانی مدد رساند.

در حقیقت، جهانی شدن الموت صرفاً یک کامیابی نمادین نیست، بلکه می‌تواند به گردش مالی، رونق کسب‌وکارهای بومی، فزونی سرمایه‌گذاری در عرصه گردشگری و تقویت حس تعلق و مباهات فرهنگی در جامعه محلی بینجامد. از سوی دیگر، قرار گرفتن این اثر در سیاهه میراث جهانی، مسئولیت صیانت از آن را نیز سنگین‌تر می‌کند؛ چرا که آثار جهانی، میراث مشترک بشریت به شمار می‌روند و نگهداری از آنها مستلزم همکاری ملی و بین‌المللی است.

اکنون قلعه الموت در کنار سایر آثار جهانی ایران، روایت تازه‌ای از توان تمدنی این سرزمین را به جهانیان عرضه می‌کند؛ روایتی که در آن کوهساران دشوار، به جای انزوا، بستر آفرینش اندیشه، معماری، مقاومت و سازمان‌دهی شده‌اند. ثبت جهانی این مجموعه یادآور آن است که ایران نه‌فقط واجد گذشته‌ای پرافتخار است، بلکه همچنان می‌تواند از دل مواریث تاریخی خویش، آینده‌ای پویا در سپهر فرهنگ، گردشگری و توسعه پایدار بسازد.

امروز قلعه الموت دیگر تنها یک نام در کتاب‌های تاریخ نیست؛ بخشی از حافظه مشترک بشریت است و این بزرگ‌ترین دستاورد ثبت جهانی آن به شمار می‌رود.

گفتنی است ایران امسال با پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در اجلاس بوسان کره جنوبی حضور یافت. این پرونده که با عنوان «منظر فرهنگی الموت» شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از قلاع اسماعیلیه، محوطه‌های تاریخی و سیمای طبیعی منطقه الموت در استان قزوین را شامل می‌شود و یکی از شاخص‌ترین پرونده‌های میراث جهانی ایران در سال‌های اخیر محسوب می‌گردد.

کشور فنلاند نیز با پرونده آثار آلوار آلتو، مجموعه‌ای از شاهکارهای معمار نامدار قرن بیستم، در این اجلاس حاضر است. فرانسه دو پرونده ارائه کرده: سواحل پیاده‌سازی نرماندی که یادآور عملیات معروف دی-دی در جنگ جهانی دوم است و دیگری سامانه استحکامات کارکاسون که از برجسته‌ترین مجموعه‌های دفاعی تاریخی اروپا به شمار می‌آید. پرتغال با دژهای مرزی رایا و لهستان با مرکز مدرنیستی شهر گدنیا برای ثبت جهانی رقابت می‌کنند. اسپانیا پرونده منظر فرهنگی ریبیرا ساکرا را عرضه داشته و یونان نیز با کوه المپ، تنها پرونده مختلط فرهنگی-طبیعی امسال، پا به میدان رقابت نهاده است.

از آسیا، هندوستان محوطه باستانی سارنات، محل نخستین موعظه بودا را به یونسکو معرفی کرده و ژاپن با پایتخت‌های باستانی آسوکا و فوجی‌وارا در رقابت شرکت دارد. چین نیز پرونده محوطه‌های صنعت چینی‌سازی جینگدژن را ارائه کرده؛ شهری که سده‌ها به عنوان عمده‌ترین قطب تولید چینی جهان شناخته می‌شد. چهار کشور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز مشترکاً بخش تازه‌ای از راه تاریخی ابریشم را برای ثبت جهانی پیشنهاد داده‌اند. افزون بر این، ازبکستان با معماری مدرنیستی تاشکند و قزاقستان با مساجد صخره‌ای مانگیستاو پرونده‌های مستقلی دارند و مغولستان نیز با آرامگاه‌های اشراف امپراتوری شیونگ‌نو در اجلاس حضور دارد.

در خاورمیانه، عربستان سعودی با پرونده صخره‌های مرجانی خلیج عقبه در دریای سرخ، اردن با ذخیره‌گاه دریایی عقبه و امارات متحده عربی با وادی وریعه در بخش میراث طبیعی به رقابت پرداخته‌اند. لبنان نیز پرونده قلعه‌های جبل عامل را به شکل اضطراری تسلیم کرده، همان‌گونه که فلسطین با پرونده محوطه تاریخی سبسطیه خواستار ثبت جهانی این اثر شده است.

قاره آفریقا نیز با چند پرونده رنگارنگ در اجلاس بوسان حضور دارد؛ کومور با مدینه‌های سلاطین تاریخی، سائوتومه و پرنسیپ با مجموعه مزارع استعماری روچاس و سودان جنوبی با چشم‌انداز مهاجرتی بوما-بادینگیلو از جمله این پرونده‌ها هستند. پرونده سودان جنوبی نیز به سبب موقعیت خاص این کشور به صورت اضطراری بررسی خواهد شد.

از قاره آمریکا، برزیل با مجموعه تئاترهای آمازون در بخش فرهنگی و ایالات متحده با پناهگاه حیات‌وحش اوکیفنوکی در بخش میراث طبیعی وارد گود رقابت شده‌اند. در میان سایر پرونده‌های امسال می‌توان به معبد وات فرا ماهاتات از تایلند، روستای تاریخی سیدی بوسعید از تونس، تئاترهای کاندومینیوم سده‌های هجدهم و نوزدهم از ایتالیا و فسیل‌های ماهیان لیمفیورد از دانمارک اشاره کرد. همچنین روسیه با پرونده کوه‌های باشقیر (شیهان‌ها) در بخش میراث طبیعی حضور یافته است.